Visuele schema's voor autisme en ADHD: plaatjes, timers en eerst/dan-borden

Een hulpmiddel, geen behandeling

Visuele schema's worden veel gebruikt bij kinderen met autisme en bij kinderen met ADHD, en veel ouders maken er thuis een. Deze gids legt uit wat onderzoek wel en niet zegt, en hoe je een schema kunt maken dat je kind kan gebruiken. Het is geen medisch advies. Een visueel schema ondersteunt het dagelijks leven; het stelt niet vast, behandelt niet en vervangt de zorg van een arts, psycholoog, therapeut of leraar niet.

Wat visuele ondersteuning is

In autismeonderzoek wordt een visuele ondersteuning gedefinieerd als een visueel overzicht dat de leerling ondersteunt bij het vertonen van gewenst gedrag of het ontwikkelen van een vaardigheid zonder extra aanwijzingen. Pictogramroosters, eerst/dan-borden en visuele timers zijn allemaal voorbeelden van dat soort overzichten. Het onderliggende idee is eenvoudig: informatie die zichtbaar blijft, is gemakkelijker te gebruiken dan informatie die één keer wordt uitgesproken en daarna verdwijnt.

Wat het bewijs zegt voor autistische kinderen

Een systematische review uit 2021 door Hume en collega’s, die studies besloeg die tussen 1990 en 2017 waren gepubliceerd, identificeerde 28 praktijken die voldeden aan de criteria voor evidence-based practice bij autistische kinderen en jongeren. Visuele ondersteuning was een van hen, gesteund door 65 studies. Een eerdere review door Knight, Sartini en Spriggs concludeerde dat visuele activiteitenroosters kunnen worden beschouwd als een evidence-based practice voor mensen met autisme, vooral wanneer ze worden gecombineerd met systematische instructie, en dat ze kunnen worden gebruikt van de kleuterschool tot de volwassenheid. Bijna al het ondersteunende onderzoek bestond uit single-case designs, dus ze laten zien dat de aanpak werkt wanneer deze zorgvuldig wordt aangeleerd, en niet dat elk schema op zichzelf werkt.

Waar visuele schema’s staan in de zorg voor ADHD

Voor ADHD is de aanbevolen zorg anders georganiseerd. De richtlijn van de American Academy of Pediatrics beveelt op bewijs gebaseerde oudertraining in gedragsmanagement en/of gedragsgerichte interventies in de klas aan als eerstelijnsbehandeling voor kleuters van 4 en 5 jaar, en voor kinderen van 6 tot 11 jaar goedgekeurde medicatie samen met oudertraining en/of interventies in de klas. Een visueel schema thuis vervangt die zorg niet. Het kan een van de praktische hulpmiddelen zijn die een gezin dagelijks gebruikt, en een zorgverlener of oudertrainingsprogramma kan helpen om het in een breder plan te integreren.

Begin met één routine die belangrijk is

Kies één moment van de dag dat consequent moeilijk is, zoals de schoolochtend, thuiskomen of bedtijd, en maak alleen voor dat moment een schema. Schrijf de stappen op zoals ze echt verlopen, en houd vervolgens alleen de stappen waarbij uw kind ondersteuning nodig heeft. Een klein schema dat werkt, is een beter begin dan een dagtotaalrooster dat niemand volgt.

Maak elke stap concreet

Gebruik één afbeelding per stap, die de actie zelf laat zien in plaats van een abstract symbool, met één of twee woorden eronder. Sommige kinderen herkennen foto’s van hun eigen tandenborstel of schooltas gemakkelijker, anderen geven de voorkeur aan eenvoudige tekeningen; probeer beide en houd wat werkt. Gebruik elke keer dezelfde afbeelding voor dezelfde actie, omdat het direct herkennen ervan een deel is van wat het schema nuttig maakt.

Nu en daarna: het eerst/dan-bord

Voor veel kinderen is de hele dag minder belangrijk dan de volgende overgang. Een eerst/dan-bord, ook wel een nu-en-dan-bord genoemd, toont slechts twee afbeeldingen: wat je eerst moet doen en wat er daarna komt. Het is handig wanneer de eerste stap minder aantrekkelijk is: “Eerst schoenen, dan naar het park”. Houd de belofte op de tweede kaart. Als de volgende activiteit eigenlijk niet gaat plaatsvinden, mag deze niet op het bord staan.

Bereid overgangen voor voordat ze plaatsvinden.

Het wisselen van activiteit is een veelvoorkomende bron van wrijving. Laat uw kind zien wat er staat te gebeuren voordat het gebeurt: wijs naar de volgende afbeelding en geef een waarschuwing een paar minuten voordat de wisseling plaatsvindt. Een visuele timer maakt de resterende tijd concreet voor een kind dat nog niet kan klokkijken. Hume en collega’s noemen ook interventies gebaseerd op antecedenten, waarbij wordt geregeld wat er gebeurt voordat een activiteit plaatsvindt, zodat het gewenste gedrag waarschijnlijker wordt, en dit wordt genoemd bij evidence-based praktijken voor autistische kinderen; previews en waarschuwingen zijn een dagelijkse vorm van dat idee.

Leer het schema aan, en neem dan een stap terug

Knight en collega's ontdekten dat visuele schema's het beste werken in combinatie met systematische instructies. Thuis betekent dit dat je je kind laat zien hoe het schema werkt, in plaats van het gewoon aan de muur te hangen: ga er samen doorheen, wijs naar elke afbeelding en help minder naarmate je kind zelfstandiger wordt. Het doel is dat het schema, niet jouw stem, de routine bepaalt.

Houd de sensorische belasting laag als dat helpt

Sommige kinderen zijn gevoelig voor lawaai, drukke animaties of plotselinge geluiden. Als dat op jouw kind van toepassing is, houd het schema visueel rustig, vermijd alarmachtige timer-geluiden en plaats het op een rustige plek. Dit is een kwestie van comfort en aandacht, geen therapie.

Prijs en beloningen

Hume en collega's rekenen versterking ook tot de evidence-based praktijken. Thuis kan dat zo eenvoudig zijn als specifieke lof wanneer een stap wordt uitgevoerd, of een token zoals een ster die optelt tot een van tevoren gekozen beloning. Houd het voorspelbaar en van tevoren afgesproken; onze gids over beloningskaarten legt uit hoe je er een kunt opstellen zonder dat het in onderhandelen verandert.

Houd het stabiel, verander één ding tegelijk

Voorspelbaarheid is een groot deel van de waarde. Gebruik hetzelfde schema, op dezelfde plaats, voor dezelfde routine. Wanneer iets moet veranderen, verander dan één stap tegelijk en vertel je kind voordat het gebeurt. Wanneer een dag anders zal zijn, zoals een doktersafspraak of een uitstapje, laat de verschillende stappen van tevoren zien met hetzelfde soort afbeeldingen.

Werk samen met de mensen om je kind heen

Als uw kind een logopedist, een ergotherapeut, een psycholoog of een leraar die visuele hulpmiddelen gebruikt, ziet, vraag welke afbeeldingen en woorden zij gebruiken en gebruik dezelfde thuis. Consistentie tussen thuis en school maakt dat elke afbeelding sneller te leren is. Deel ook wat u opmerkt: welke stappen soepel verlopen en welke niet, is nuttige informatie voor hen.

Waar Bravi past

Bravi is een visuele routine-app voor iPhone en iPad, ontworpen zodat het goed kan werken voor kinderen met ADHD of autisme, onder andere, zonder enige klinische werking te beweren. Tijdens de setup kun je aangeven of je kind ADHD of aandachtsproblemen heeft, autistisch is of erg gevoelig is voor geluid. Bravi zet vervolgens een zachte waarschuwing aan voordat timers aflopen, leest elke kaart hardop voor, of schakelt over naar de rustige modus, zonder geluiden of animaties. De kindweergave toont één stap tegelijk met een afbeelding en één woord, een Eerst / Dan-bord plaatst twee afbeeldingen naast elkaar, en een rustige hoek biedt één minuut ademhaling met de Bravi-ster. Je antwoorden blijven op het apparaat.

Meer lezen

• Hume et al. (2021), Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism: Third generation review, Journal of Autism and Developmental Disorders
• Knight, Sartini & Spriggs (2015), Evaluating visual activity schedules as evidence-based practice for individuals with autism spectrum disorders, Journal of Autism and Developmental Disorders
• Wolraich et al. (2019), Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents, Pediatrics